görsel Edebiyat Nedir? İnsana ve Topluma Ne Katar?

Edebiyat Nedir?

Edebiyat, Arapçada “adap, terbiye, iyi ahlak” anlamına gelen “edeb” kelimesinden türemiştir. “Edeb’e eklenen “i”nin “edebe ait, edebe dâir” manasını veren aidiyet eki, “yât”ın ise bitiştiği kelimeye “bilim” manası katan bir yapım eki olduğunu söylemek mümkündür. Buna göre edebiyat, “edebe ait ilim, edep ilmi” anlamına gelir” (Serdaroğlu, 2008, s. 26).

Edebiyat; insanın duygu, düşünce ve hayallerinin yazılı veya sözlü olarak biçimlendirilmesidir. Aytaç’ın tanımına göre edebiyat; “malzemesi dil, kaynağı yaşantılar ve hayal gücü olan bir yaratıcılık, başka deyişle bir sanat dalıdır.” (Aytaç, 2003, s. 9). Edebiyatın bir sanat dalı olarak tanımlanması oldukça yaygındır ancak “edebiyat aynı zamanda bir ilim ve öğretim dalıdır.” (Kabaklı, 1971, s. 1).

Edebiyat eserlerini; tarihsel bir akış ve bilimsel bir temelde inceleyen bilim dalına ise “edebiyat tarihi” denir. “Yazın tarihi” olarak da adlandırılan edebiyat tarihinin tarih biliminden farkı ise şöyle açıklanabilir:

Tarih kitapları da edebiyat eserleri de bir toplumun yaşadığı tarihsel değişimi, gelişimi veya gerilemeyi anlatır. Ancak tarih kitapları; bir toplumda veya coğrafyada yaşanan toplumsal değişmelerin ve yaşanan olayların toplum üzerindeki etkisine odaklanırken, edebiyat daha çok tek tek bireye odaklanır ve birey üzerindeki etkisini ortaya koyar. Örneğin tarih kitapları bir savaşın sonuçlarını istatistiksel rakamlarla önümüze sürerken; edebiyat, o savaşta babası ölen bir çocuğun bir kahvaltı masasında telafisi mümkün olmayan yokluğu anlatır… Bir düğün evinin cenaze evine dönüşmesini veya yüzlerce adam arasından kurtulan tek bir askerin koca bir aileyi nasıl ayakta tutabileceğini…

Ancak edebiyatın tüm bu öğretici gücü; elbette iyi edebiyat örnekleri ile mümkündür. Zira dil bilgisinden, toplum biliminden, tarih bilgisinden, ilimden, felsefeden, yaratıcılıktan, düş gücünden, sorgulayıcılıktan, özgürlükten ve/veya özgünlükten yoksun sözde edebiyat ürünlerinin bireye ve/veya topluma faydası yoktur. Popüler kültür ile yaygınlaşan kötü edebiyat ürünleri; tüket-at kültürünün birer örneğidir ve ülkemizde çok satanlar listelerine bakıldığında da maalesef pek çok örneği görülmektedir. Örneğin “blog yazarları” tarafından çıkarılan ve “çok satanlar listesi”ne giren kitaplar buna örnek gösterilebilir. Bu kitaplar sadece para verenlerin ihtiyacını karşılayan ve kişide entelektüellik hissiyatı kazandıran ancak asla gerçekte entelektüel insan yaratmayan, yaratabilme yetisine de sahip olamayan kitaplardır. Dahası kişinin hayal kurma kabiliyeti, sorgulama kültürü, betimleme gücü ve dil gelişimini de eriterek toplumu kitschleştiren ve yozlaştıran bir işlev görürler. Bu nedenle popüler kültür sadece faydasız değil, tehlikelidir de. Çünkü popüler kültür; entelektüel olmayı değil, entelektüel görünmeyi; araştırmayı değil, hazırcılığı; kaliteyi değil, ismi; özgün olanı değil, güzel olarak dayatılanı; anlamı değil, görselliği temel alır.

Edebiyat Türleri

Edebiyat öncelikle “nazım” ve “nesir” olarak ikiye ayrılır. Nazım; şiirsel metinleri; nesir ise roman, öykü, makale, deneme, tiyatro, anı, günlük, mektup, eleştiri, inceleme, röportaj, biyografi, masal, destan gibi serbest ve ölçüsüz düz yazıları kapsamaktadır.

Edebiyat Çeşitleri

  • Fantastik Edebiyat
  • Gotik Edebiyat
  • İktisadi Edebiyat
  • Divan Edebiyatı
  • Halk Edebiyatı
  • Varoluşçu Edebiyat
  • Post-Modern Edebiyat
  • Yeraltı Edebiyatı

şeklinde sınıflandırılabilir.

Edebiyat Akımları:

  • Anakreontizm: “Yeryüzünde her şey geçicidir; onun için de insanoğlu yalnız en güzele karşı ilgi duymalıdır” görüşünü savunan düşünce akımı. Özentili ve yapmacık bir şiir tarzıdır. Yunan şairi Anakreon’a mal edildiği için bu adı almıştır. Remy Belleau bu tarzda şiir yazar.
  • Anlatımcılık (Ekspresyonizm)
  • Dadaizm (Dada Hareketi )
  • Dandizm
  • Doğaüstü
  • Edebiyat-ı Cedide
  • Egzistansiyalizm
  • Entimist (İçtenci)
  • Estetizm
  • Fütürizm (Gelecekçilik)
  • İmajizm
  • Empresyonizm (İzlenimcilik )
  • Klasisizm (edebiyat)
  • Kübizm
  • Lirizm
  • Milli Edebiyat Akımı
  • Natüralizm
  • Neo-klasikçilik
  • Neo-realizm
  • Parnasizm
  • Parnasse Okulu
  • Popülizm
  • Postmodernizm ve roman
  • Realizm (Gerçekçilik)
  • Romantizm
  • Romantizm ve Gerçekçilik
  • Simgecilik (sembolizm)
  • Sürrealizm (Gerçeküstücülük)
  • Verismo

Peki tüm bu ürünler ve edebiyat çeşitleri insana ve/veya topluma ne katar, ne kazandırır?

Edebiyat; İnsana ve Topluma Ne Katar?

  • Edebiyat; okul öncesinden başlayarak çocuğun dil becerisi, düşünme yetisi ve hayal gücünün gelişmesine yardımcı olur.
  • Edebiyat, dile hakimiyeti geliştirir. Bir dili hakkını vererek öğrenmek için, o dilin edebi ürünlerinin okumak şarttır. Olayların, duygu ve düşünceleri; doğru, açık ve anlaşılır şekilde anlatabilme yeteneğini geliştirir. Kişinin kendisini daha iyi ifade etmesini sağlar. Betimleme ve hitabeti kuvvetlendirir. Sözcük dağarcığını geliştirir.
  • Edebiyat; insanın empati duygusunu geliştirir, bencillikten ve sığlıktan kurtulmaya yardımcı olur, duyarlılık kazandırır. Edebiyat; olaylara başkalarının gözünden de bakma ve onların iç dünyalarında yaşananları görmeyi sağlar. Bu da empati duygusunun gelişmesine yardımcı olur. Örneğin, toplumsal olarak kabul görmeyen yasak aşk ve yasak duygular, pek çok romanda haklı görülür, anlaşılır veya en kötü ihtimalle empatiyle yaklaşılır. Bu açıdan edebiyatın nefret ve kin duygularını törpülediğini söylemek de söylemek yanlış olmaz.
  • Edebiyat insanın yalnızlık duygusundan kurtulmasına yardımcı olur. Kişi, okuduğu edebi metinlerdeki karakterlerle dost olur, kendini onlarla bütünleştirir. Edebiyat insanın yaşadıklarının ve hissettiklerinin en güzel aktarımı olduğundan kişinin hissettiği duyguların başkasının ağzından bu denli güzel aktarıldığını okuması ona yalnız olmadığı hissiyatını verir. İnsana, kendisi gibi düşünen ve hisseden başkalarının da olduğunu gösterir. Hatta hissettiğimiz ama ifade edemediğimiz duygular, edebiyatta en güzel şekilde aktarılır. Duygularımızı tercüme eder. Bu açıdan edebiyatın rahatlatıcı ve iyileştirici bir işlevi olduğu söylenebilir.
  • Edebiyat analitik düşünme yetisini geliştirir. Okuduğumuz olay örgüleri, metaforlar, kelime oyunları, sorular, sorgular, anlamlar, analitik düşünme yetimizi geliştirir. Edebiyat ile zihniniz çalışır, belki normalde hiç aklınıza gelmeyecek düşüncelere dalar, zihninizin farklı odalarında gezersiniz.
  • Edebiyat yaratıcılığı ve düş gücünü geliştirir. Alternatifleri ve farklı bakış açılarını gösterir. İhtimalleri çoğaltır.
  • Edebiyat insanların estetik zevkini geliştirir. Çünkü edebiyat ile insan daha güzeli arama, doğruya ulaşma kaygısı taşır. Ayrıca kişinin eğlenmesini ve hoşça vakit geçirmesini de sağlar.
  • Edebiyat bilgi verici ve öğreticidir. Pek çok edebi metin, yazıldığı döneme ışık tutar. Somut ve somut olmayan kültürel mirası; ürün verilen dönemin acılarını, sevinçlerini, hayallerini, bireysel ve toplumsal gerçekleri gösterir. Bu açıdan edebiyat bir kültür taşıyıcısıdır. Bu kültür taşıyıcılığı aynı zamanda kültürlerin farklı coğrafyalara yayılmasını da sağlar.
  • Edebiyat, bir ülkede turizmin gelişmesinde önemli bir unsurdur. Örneğin Prag’a giden pek çok turist Kafka; Petersburg’a giden pek çok turist Dostoyevski ve Tolstoy için gitmekte ve bu edebiyatçıların izlerini sürmektedir. Edebiyat turizmi de denilen bu durum, edebiyatın ülke ekonomisine katkısını da ortaya koymaktadır.

Kaliteli ve gerçek edebiyat ürünlerinin yaygınlaşması dileğimle.

Kaynaklar:

  • Aytaç, G. (2003). Genel Edebiyat Bilimi, İstanbul, Say Yayınları.
  • Kabaklı, A. (1971). Türk Edebiyatı, İstanbul, Türk Edebiyatı Vakfı, 3. Baskı, Cilt 1.
  • Serdaroğlu, V. (2011). Edeb Der Edebiyat, Dem Dergi, (4), s. 24-30.

Bir Cevap Yazın